Hep kendime sordum. Vitamin deyip dururuz. Üstelik her bir vitamine harfler veririz. Nelere iyi geldiğini ve hangi sebze, meyve ve yiyeceklerde bulunduğunu söyleriz. Bu konuyu bilimsel olarak araştırdım. Öğrendiklerimden benim de bilmediğim bir çok hususu fazla detaylara kaçmadan sizlerle paylaşmak isterim. Vitaminlerin A, B, C, D, E ve K gibi harflerle sınıflandırılması tamamen çözündükleri maddelere, fiziksel özelliklerine ve vücuttaki işlevlerine dayanır.
Bu sınıflandırma temel olarak iki ana gruba ayrılır:
1- YAĞDA ÇÖZÜNEN VİTAMİNLER: (A, D, E, K)
Bu vitaminler yağda çözünür ve vücutta özellikle karaciğerde ve yağ dokularında depolanırlar.
Nasıl atılırlar?
Fazlası idrarla atılamazlar. Vücutta birikebildikleri için çok yüksek dozlarda alındıklarında toksik zehirli etki gösterirler.
ÖRNEKLER:
Vitamin A: Görme, bağışıklık ve hücre gelişimi için.
Vitamin D: Kalsiyum emilimi ve kemik sağlığı için. Vitamin E: Güçlü bir antioksidan olarak hücre koruması için. Vitamin K: Kanın pıhtılaşması için.
2- SUDA ÇÖZÜNEN VİTAMİNLER: ( C ve B grubu vitaminler) Bu vitaminler suda çözünürler. Vücutta büyük ölçüde depolanmazlar. Fazla alındıklarında idrar yoluyla vücuttan dışarı atılırlar.
Nasıl atılırlar?
Depolanmadıkları için bu vitaminleri neredeyse her gün besinlerle düzenli olarak almak gerekir.
Örnekler:
Vitamin C: Bağışıklık sistemi, kolajen üretimi ve antioksidan etki için. Kolajen, insan vücudundaki toplam proteinin yaklaşık %30'unu oluşturur. Dokulara güç esneklik ve yapısını kazandıran temel bir proteindir. Vücudumuzun çimentosu olarak hücreleri ve bağ dokuları bir arada tutar.
B Grubu Vitaminleri (B1, B2, B3, B6, B12, Folik Asit vb.): Enerji üretimi, sinir sisteminin çalışması ve kırmızı kan hücrelerinin oluşumu için. B grubu kendi içinde çok çeşitlidir. Çünkü kimyasal yapıları ve görevleri farklıdır, ancak hepsi suda çözündüğü ve benzer kaynaklarda bulunduğu için B kompleksi çatısı altında toplanmıştır.
Neden Harf Sistemi Kullanılır?
Vitaminler keşfedildikleri sıraya göre ya da ilk bulundukları dönemdeki kimyasal özelliklerine göre alfabetik olarak adlandırılmıştır. Örneğin, 1900'lerin başında balık yağında keşfedilen ilk yağda çözünen faktöre A vitamini; limonda bulunan vücudun bağ dokularının temel yapı taşı olan C vitamini (askorbik asit) eksikliğinden ortaya çıkan ciddi bir hastalık skorbüt'ü önleyen vitamine C vitamini denmiştir. Günümüzde her vitaminin kimyasal bir adı örneğin C vitamininin kimyasal adının askorbik asit olması gibi. Günlük hayatta ve tıpta bu pratik harf sınıflandırması kullanılmaya devam etmektedir.
VİTAMİNLERİN YİYECEKLERDE TESPİT ŞEKİLLERİ:
Dedektörlerle: Portakaldaki C vitaminini ya da havuçtaki A vitaminini gözümüzle göremeyiz. Peki laboratuvarlar bunu nasıl başarıyor? Aslında her vitaminin kimyasal yapısına göre kullandığı özel bir dedektörü vardır.
Renk ve Işık Oyunu (Spektrofotometri): Yiyecekteki vitamin özel bir kimyasalla reaksiyona sokulur ve renk değiştirir. Renk ne kadar yoğunsa, vitamin o kadar fazladır.
Yüksek Basınçlı Dedektörler (HPLC): Yiyecekler sıvılaştırılıp çok ince tüplerden yüksek basınçla geçirilir. Vitaminler moleküler ağırlıklarına göre ayrışır ve cihaz ekranda hepsini tek tek listeler.
Canlı Testler (Mikrobiyolojik Yöntemler): Bazı B grubu vitaminleri, belirli bakterilerin bu vitamini ne kadar sevip ürediğine bakılarak ölçülür.
Kısacası laboratuvarlar, görünmezi görünür kılmak için ya moleküllerin ışıkla dansını ya da hassas tartım cihazlarını kullanırlar.
Mehmet Fuat Ergün 17.11.2026